Na polskich jeziorach i rzekach najczęściej spotkamy jednego przedstawiciela tej grupy, ale na świecie żyje znacznie więcej szczupakowatych ryb. Wyjaśniam, czym różnią się poszczególne gatunki rodzaju Esox, które nazwy są tylko określeniami potocznymi oraz na co zwrócić uwagę podczas rozpoznawania ryby nad wodą.
Najważniejsze różnice między szczupakami wynikają z gatunku i zasięgu występowania
- Siedem gatunków rodzaju Esox jest obecnie uznawanych w najczęściej stosowanych katalogach ichtiologicznych.
- W Polsce znaczenie praktyczne ma przede wszystkim szczupak pospolity, czyli Esox lucius.
- Muskellunge jest największym i jednym z najbardziej charakterystycznych krewniaków europejskiego szczupaka.
- Kolor łusek nie wystarcza do pewnego oznaczenia gatunku, ponieważ zmienia się wraz z siedliskiem i wiekiem ryby.
- Szczupak tygrysi to hybryda, a nie samodzielny gatunek.
Rodzaje szczupaków, które naprawdę istnieją
W sensie biologicznym szczupaki należą do rodziny szczupakowatych Esocidae, a współczesne zestawienia wyróżniają w rodzaju Esox siedem ważnych gatunków. Starsze opracowania często wymieniają pięć, ponieważ nie uwzględniają opisanych później gatunków europejskich, między innymi szczupaka akwitańskiego.
| Gatunek | Obszar występowania | Co go wyróżnia |
|---|---|---|
| Esox lucius | Europa, Azja i Ameryka Północna | Szczupak pospolity, najważniejszy dla polskich wędkarzy |
| Esox masquinongy | Ameryka Północna | Muskellunge, największy z żyjących szczupaków |
| Esox niger | Wschodnia część Ameryki Północnej | Chain pickerel, ciemny łańcuchowaty wzór na bokach |
| Esox americanus | Ameryka Północna | Niewielki szczupak amerykański, często z czerwonawymi płetwami |
| Esox reichertii | Dorzecze Amuru | Szczupak amurski, drobne łuski i plamiste ubarwienie |
| Esox cisalpinus | Włochy i część obszaru alpejskiego | Szczupak południowy, często z pręgami lub gwiaździstymi plamami |
| Esox aquitanicus | Południowo-zachodnia Francja | Szczupak akwitański, marmurkowy rysunek boków |
Ta lista nie oznacza, że każdy szczupak o innym odcieniu zieleni reprezentuje osobny gatunek. Barwa jest cechą zmienną, dlatego ryba z torfowego stawu może wyglądać zupełnie inaczej niż osobnik z przejrzystego jeziora.
Europejski szczupak ma dwóch bliskich krewniaków
Szczupak pospolity Esox lucius
To gatunek, którego znamy z polskich jezior, starorzeczy, zbiorników zaporowych i wolniejszych odcinków rzek. Ma wydłużone, niemal strzałkowate ciało, szeroki spłaszczony pysk i płetwę grzbietową przesuniętą mocno do tyłu, co pozwala mu błyskawicznie ruszyć do ataku.
Dorosłe osobniki mogą osiągać około 150 cm długości, choć ryby tej wielkości są wyjątkowe. Typowy szczupak łowiony przez wędkarzy jest znacznie mniejszy. Zielonkawe boki z jasnymi plamami, żółtawe oko i charakterystyczne ciemne pionowe pasy na płetwach pomagają w rozpoznaniu, ale nie powinny być jedynymi kryteriami.
Szczupak południowy Esox cisalpinus
Ten gatunek występuje głównie we Włoszech oraz w części wód położonych na południe od Alp. Przez długi czas uznawano go za lokalną formę szczupaka pospolitego, jednak badania morfologiczne i genetyczne potwierdziły jego odrębność.
Najbardziej rzucają się w oczy pręgi, nieregularne plamy i bardziej kontrastowy rysunek boków. Sam wygląd nie zawsze jednak wystarczy, ponieważ ubarwienie może się nakładać na cechy E. lucius. Pewne oznaczenie wymaga zwykle analizy większej liczby cech albo badań genetycznych.
Szczupak akwitański Esox aquitanicus
Opisano go naukowo dopiero w 2014 roku, a jego naturalny zasięg obejmuje rzeki południowo-zachodniej Francji, między innymi dorzecza Charente i Adour. Wcześniej wiele takich ryb przypisywano szczupakowi pospolitemu.
Gatunek wyróżnia się marmurkowym wzorem z wąskimi, skośnymi pręgami oraz nieco krótszym pyskiem. Jego odkrycie dobrze pokazuje, dlaczego nie warto tworzyć nowych „odmian” wyłącznie na podstawie koloru. Czasem za podobnym wyglądem kryje się rzeczywista, ewolucyjnie odrębna linia.
Amerykańscy krewniacy różnią się nie tylko rozmiarem
Muskellunge Esox masquinongy
Muskellunge, nazywany też muskym, jest największym współczesnym przedstawicielem rodzaju Esox. W bazach biologicznych podaje się maksymalnie około 183 cm długości, ale większość spotykanych osobników jest mniejsza. Dla wędkarzy z Ameryki Północnej to ryba trofealna, wymagająca mocnego sprzętu i ostrożnego obchodzenia się z pyskiem.
Jego ciało bywa srebrzyste, oliwkowe lub szare, a boki pokrywają nieregularne plamy i pręgi. W porównaniu ze szczupakiem pospolitym ma zwykle drobniejszą łuskę, inne proporcje głowy oraz odmienny układ łusek na policzku i pokrywie skrzelowej.
Chain pickerel Esox niger
Ten niewielki gatunek zamieszkuje wody wschodniej części Ameryki Północnej. Dorasta do około 99 cm, choć najczęściej ma znacznie mniejsze rozmiary i wybiera płytkie, mocno zarośnięte zatoki oraz wolno płynące odcinki rzek.
Najłatwiej kojarzyć go z ciemnym, łańcuchowatym wzorem na bokach oraz pionową ciemną kreską pod okiem. To cecha praktyczna, ale także tutaj trzeba uważać na zmienność ubarwienia i jakość światła podczas oglądania ryby.
Szczupak amerykański Esox americanus
To grupa małych szczupaków spotykanych w wodach Ameryki Północnej. W angielskich nazwach można znaleźć określenia redfin pickerel lub grass pickerel, dlatego polskie tłumaczenia bywają niejednoznaczne.
Ryby te zwykle nie przekraczają 40 cm długości. Mają ciemniejsze pasy na bokach, smukłą sylwetkę i często czerwonawe lub pomarańczowe krawędzie płetw. Wybierają gęsto porośnięte, niewielkie zbiorniki, gdzie większe gatunki szczupaków nie zawsze mają przewagę.
Szczupak amurski żyje na drugim końcu zasięgu
Esox reichertii występuje w dorzeczu Amuru, między wschodnią Rosją a północno-wschodnimi Chinami. Może dorastać do około 115 cm, a jego ciało jest zwykle zielonoszare lub srebrzyste, z licznymi ciemnymi plamami na bokach i płetwach.
Wyróżniają go drobne łuski oraz łuski sięgające wyżej na głowę niż u typowego szczupaka pospolitego. Nie jest to ryba, którą realnie pomylę nad polskim jeziorem, ale jej obecność przypomina, że rodzaj Esox przystosował się do bardzo różnych warunków klimatycznych i rzecznych.
Podobnie jak u innych szczupaków, najważniejsza jest budowa ciała podporządkowana polowaniu z zasadzki. Długi tułów, szeroki pysk i przesunięte do tyłu płetwy tworzą zestaw, który działa skutecznie zarówno w europejskim trzcinowisku, jak i w amurskiej rzece.
Odmiana barwna, podgatunek czy osobny gatunek
Wędkarze często mówią o szczupaku jeziorowym, bagiennym, zielonym albo srebrnym. Najczęściej są to nazwy środowiskowe lub potoczne, a nie formalne jednostki systematyczne. Ten sam gatunek może mieć ciemny grzbiet i złote boki w wodzie bogatej w roślinność albo jasne, srebrzyste ubarwienie w przejrzystym jeziorze.
Nie należy też uznawać każdej nietypowej ryby za nowy gatunek. Do rzetelnego oznaczenia wykorzystuje się między innymi kształt pyska, liczbę porów na spodzie żuchwy, układ łusek na policzku, liczbę łusek w linii bocznej i cechy genetyczne.
Przeczytaj również: Jak wygląda tołpyga? Poznaj cechy i różnice
Hybrydy także mogą wprowadzać w błąd
Znanym przykładem jest szczupak tygrysi, czyli hybryda szczupaka pospolitego i muskellunge. Ma zwykle kontrastowe, poprzeczne pasy i łączy cechy obu rodziców, dlatego nie jest odrębnym gatunkiem, lecz mieszańcem.
W praktyce pojedyncze zdjęcie z telefonu często nie wystarcza do pewnego rozpoznania. Ja traktuję kolor jako wskazówkę, a nie dowód, zwłaszcza gdy ryba jest młoda, sfotografowana w słabym świetle albo pochodzi ze zbiornika, w którym prowadzono zarybienia.
Co ta wiedza zmienia dla wędkarza w Polsce
W polskich wodach najważniejszy pozostaje szczupak pospolity Esox lucius. To jego biologię warto znać przede wszystkim, jeśli planujemy łowienie w jeziorze, rzece lub zbiorniku zaporowym. Zagraniczne gatunki są interesujące głównie jako porównanie i pomoc w zrozumieniu różnorodności rodziny.
Rozpoznanie gatunku ma znaczenie także dla ochrony ryb. Nie każda duża, nietypowo ubarwiona sztuka jest muskellunge, a podobieństwo sylwetki nie powinno prowadzić do pochopnych wniosków o obecności obcego gatunku. Przy podejrzanym okazie najlepiej zrobić zdjęcia z boku, sfotografować głowę i płetwy, zapisać miejsce połowu, a rybę wypuścić zgodnie z lokalnymi zasadami.
Przed zabraniem szczupaka sprawdzam również aktualny regulamin konkretnego łowiska i obowiązujące przepisy. Wymiar, okres ochronny i zasady połowu mogą być uzupełnione lokalnymi ograniczeniami, więc sama znajomość biologii nie zastępuje sprawdzenia reguł nad wodą.
Najpewniejszy trop prowadzi przez siedlisko i budowę ryby
W Polsce odpowiedź jest prosta: prawie zawsze mamy do czynienia ze szczupakiem pospolitym. Światowa lista obejmuje jednak także muskellunge, chain pickerel, szczupaka amerykańskiego, amurskiego, południowego i akwitańskiego.
Najrozsądniej rozpoznawać rybę na podstawie kilku cech naraz, a nie jednego koloru czy rozmiaru. Gatunek wynika z całego zestawu cech, natomiast potoczne określenia często opisują tylko wygląd albo miejsce życia.
